Skip navigation

Monthly Archives: Απρίλιος 2011

Νάσος Βαγενάς, Κινούμενος στόχος, Πόλις, 2011

Όγδοο κριτικό βιβλίο του Νάσου Βαγενά (γ. 1945), ο Κινούμενος στόχος περιέχει κείμενα κατά κύριο λόγο δημοσιευμένα στον τύπο. Συγκεντρωμένα εδώ, όπως σημειώνει ο ίδιος, «για να μην μείνουν αδέσποτα», «θα μπορούσαν να διαβαστούν και ως συμβολή στη μελέτη της νεοελληνικής παρανάγνωσης».

Με λόγο οξυδερκή και τεκμηριωμένο, ο Βαγενάς αξιοποιεί επαγωγικά την αρχική φύση της επιφυλλίδας και του επικαιρικού ερεθίσματος. Έτσι, λ.χ., ένας πίνακας του Μποττιτσέλλι γίνεται αφορμή να συζητηθεί το έργο του Μιχαήλ Μάρουλλου, Έλληνα λατινόφωνου ποιητή του 15ου αιώνα, και μέσω αυτού να επισημανθούν οι απαρχές της νεοελληνικής λογοτεχνίας μέσα σε διαπολιτισμικές συνθήκες.

Καλύπτοντας τον χρονικό ορίζοντα του αντικειμένου του, ασχολείται κυρίως με τις παγιωμένες εκείνες απόψεις και προκαταλήψεις, τα λάθη που αναπαράχθηκαν επί μακρόν έως ότου απέκτησαν το κύρος της κοινής αντίληψης. Θάρρος της γνώμης, πολεμική, αλλά και προσκλητήριο αφανών.

Κείμενα, όπως αυτό για τον Εμμανουήλ Στάη, πρόδρομο της νεωτερικής κριτικής,  αποκαλύπτουν, θα λέγαμε, το «σχέδιο» του Βαγενά· ότι δηλαδή, αν μη τι άλλο, εμπεριέχουν θέσεις περί λογοτεχνικής ιστορίας, καθώς και αρχές ποιητικής, και λειτουργούν έως και σπονδυλωτά, υποδηλώνοντας, με τη μεθοδικότητά τους, την παρουσία ενός συνεκτικού θεωρητικού συστήματος.

Κεντρική είναι η θέση των οκτώ κειμένων που συνδέονται με τον Γιώργο Σεφέρη. Αναδεικνύεται κατ’ αρχάς το desideratum να μελετηθεί συστηματικά η θεωρία του για την ποίηση, ενώ εξετάζονται και άλλα θέματα, όπως η διακειμενικότητά του και μέσω αυτής η πολύπλοκη φύση του συγγραφέα-αναγνώστη, οι όροι πρωτοπορίας και παράδοσης στο έργο του, καθώς και κριτικές προσεγγίσεις σε αυτό.

Αντίστοιχης σημασίας είναι και τα κείμενά του για τον Καβάφη. Εδώ αναλύεται αφενός η ποιητική ιδιοτυπία του, αφετέρου η παρανάγνωση του έργου του, ιδίως ως προς το θέμα της ελληνικότητας, ενώ εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ανάλυση των ομοιοτήτων του με τον Παλαμά.

Είναι φορές που η φιλολογική προσέγγιση στη λογοτεχνία μού θυμίζει τον πίνακα του Ρέμπραντ «Μάθημα ανατομίας του Δρ. Τουλπ», ενώ δεν θα έπρεπε ποτέ να ξεχνούμε ότι είναι ζωντανό το σώμα που εξετάζουμε. Κι εδώ, ο Νάσος Βαγενάς, με μια γραφή αναθεωρητικού χαρακτήρα, διαλέγεται με τη λογοτεχνική παράδοση, χωρίς να χάνει την εγκρατή ηδύτητα της έκφρασής του, τη σταθερή συνάφειά του με την «σήμερον ως αύριον και ως χθες».

[δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Διαβάζω, τεύχος 517, σελ. 60]
Advertisements

Γιώργος Χ. Θεοχάρης, Από μνήμης, Μελάνι, 2010


Τέταρτη ποιητική συλλογή για τον Γιώργο Χ. Θεοχάρη (γ. 1951), που κατέθεσε πρόσφατα και την ιστορική του έρευνα για το Ολοκαύτωμα του Διστόμου (Σύγχρονη Έκφραση, 2010).

Δεν πρόκειται για την πρώτη επίσκεψή του στην επικράτεια της μνήμης. Είχε πραγματευτεί την «ευεργετική τυραννία» της, όπως ο ίδιος το διατυπώνει, και στην προηγούμενη συλλογή του, με τον εύγλωττο τίτλο Ενθύμιον (Καστανιώτη, 2004).

Το βιβλίο συναποτελούν δύο ενότητες: τα «μνημόσυνα» και τα «μνησιδωρήματα». Η ποιητική λειτουργία της μνήμης προσδιορίζεται εξαρχής: «βότσαλα μνήμης ρίχνουμε/ στον σιωπηλό βυθό/ του χρόνου». Επί ματαίω; Όχι. Είναι μια ταπεινή, αλλά και γενναία και αποφασισμένη αντίσταση στη λήθη.

Αριστοτεχνικός ο συνδυασμός των μορφών. Κάθε ποίημα βρίσκει τον τρόπο του με μια φυσικότητα που όμως δεν αποκρύπτει το, συνυφασμένο με την υπεύθυνη γραφή, υπόστρωμα της επίπονης επεξεργασίας.

Κατά κύριο λόγο πεζόμορφος, με ύφος όμως ποιητικών ιδιοτήτων, αντλεί από τον ποταμό της δημοτικής παράδοσης και αξιοποιεί στο έπακρο τη δύναμη των απλών καθημερινών εικόνων. Με την περιγραφική οξυδέρκεια του ανθρώπου που δεν έπαψε ποτέ να σκύβει σεβαστικά πάνω στα πράγματα και να τα αφουγκράζεται, διαχειρίζεται καταρχάς το προσωπικό παρελθόν.

Στοχαστικός, με πολυδιάστατη ευαισθησία, ανασύρει ονειρικές και μνημονικές εικόνες, ώστε να μιλήσει για την ασθένεια, τον θάνατο και την απώλεια, για το βίωμα της οδύνης, ακόμη και όταν εκείνο τρέφει τον αδηφάγο «Μινώταυρο της τέχνης».

Κυτταρικά εγγεγραμμένη και η επικοινωνία του με την ελληνική ποίηση στη διαχρονία της, το χέρι απλωμένο στους συνοδοιπόρους του (ιδιαίτερα στον «αδερφό» του Γιώργο Μαρκόπουλο), με το διακείμενό του βαθύ και ουσιώδες (όπως στο εξαιρετικό «Ο Τάσος Λειβαδίτης στον ύπνο μας συνεχίζει να λέει».)

«Ό,τι είδα θυμάμαι/ ή μήπως μεταλλάσσονται/ τα όνειρα σε μνήμη;», αναρωτιέται. Στη γεωγραφία της περιπλάνησης και της αποδημίας, στο προσκύνημα του τόπου και της Ιστορίας, στη μικροκλίμακα του σπαραγμού: «Τον θύτη ως θύμα,/ και το θύμα ως θύτη,/ θυμάμαι». Πώς αλλιώς;

Ποιήματα ως δοκιμή στη μνήμη, «ενέχυρα με τα οποία δανειζόμαστε ψιχία αιωνιότητας»· σαν να μην είναι μόνο ποιητής, ο Γιώργος Χ. Θεοχάρης, σαν να φορά τη στολή του μεταλλωρύχου και να διανοίγει υπόγειες σήραγγες, για να εξορύξει από μέσα τους πολύτιμη ποιητική ύλη.

[δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Διαβάζω, τεύχος 517, σελ. 56]