Skip navigation

Tag Archives: ελληνική ποίηση

Πάνος Κυπαρίσσης, Φως ορυχείου, Μελάνι 2011

 

Φως ορυχείου«Δύσκολο» φως, επισφαλές και αναντικατάστατο, ζωτικό και ζωογόνο: Φως ορυχείου. Έτσι τιτλοφορεί τη δέκατη ποιητική συλλογή του ο Πάνος Κυπαρίσσης (γ. 1945), συνεπής και σταθερός εκπρόσωπος της πρώτης μεταπολιτευτικής γενιάς.

Καταγράφοντας, υπό το φως αυτό, «λάμψεις ζωής αλλά και την απώλεια στις πιθανές εκφάνσεις της», ο ποιητής μοιάζει σαν να εξορύσσει, μεθοδικά και πεισματικά, το πολύτιμο μετάλλευμα της μνήμης. Από τη μνήμη αντλεί τη θεματική του, καθώς και από την επικράτεια του μύθου, τόσο στις αρχαιοελληνικές αναφορές του, όσο και στις μυθοποιημένες εκδοχές του ιδιωτικού χώρου και της προσωπικής αναθύμησης.

Μπορούμε να διακρίνουμε στη γραφή του τα στοιχεία μιας ποιητικής που συνδέεται με την εντοπιότητα και την καταγωγή, που πραγματεύεται το θέμα ενός ενδότερου νόστου και τον ανάγει, με τις δημοτικές υπομνήσεις αλλά και την απερίφραστη λιτότητα του ελεύθερου στίχου, σε ύλη βαθιά βιωματική και αφηγημένη. Έχοντας πίσω του μια ενήλικη ζωή με σκηνικό υπόβαθρό της την καθημερινότητα του μεγάλου αστικού κέντρου, ο ποιητής θυμάται, διαλέγεται με την παιδική του ηλικία και συνομιλεί με το αίμα και με τον τόπο του.

Εκτός από μετάλλευμα, η μνήμη αναδεικνύεται και η ίδια σε φως που καθιστά ορατό τον κόσμο και του δίνει σχήμα. Προκειμένου να αποδώσει κάτι που γίνεται αντιληπτό ως τέλος εποχής, ο Κυπαρίσσης αγγίζει και την Ιστορία, ιδίως των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων, μέσα από τη μικρή κλίμακα που διεκδικεί τη φωνή της στον λόγο του βιώματος και της μαρτυρίας, εδώ που «όλα τα μουσεία θάνατο δείχνουν».

Σχολιάζεται ακόμη, με αλληγορίες και μεταφορές, και η ίδια η ποιητική διαδικασία που περιγράφεται ως βαριά χειρωναξία: ο χειρισμός των λέξεων, το μεταβαλλόμενο νόημα ή ο εκφυλισμός τους, η σημασία της σιωπής, οι υπόγειες διατυπώσεις που συζητούν τις αφορμές του πρώτου ερεθίσματος, την καταγραφή και την μετουσίωσή τους σε λόγο.

Ο χρόνος και η επίδρασή του στο σώμα, «των ανθρώπων οι ρυτίδες», καθώς «προσπαθούν να βρουν φωνή/ κι όλο βαθαίνουν», η νοσταλγία σε όλες τις διαστάσεις της, ο θάνατος, η ερωτική επιθυμία στις αποχρώσεις του φόβου και της απουσίας, η παρατήρηση του φυσικού τοπίου, όλα χωρούν εδώ, με εναλλαγές εστίασης και φωτισμού, στον προσωπικό αγώνα ενάντια στην κατάλυση της μνήμης, σε μια ποίηση, εντέλει, της ανθρώπινης εμπειρίας.

[δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Διαβάζω, τεύχος 531, σελ. 90]
Advertisements

Χάρης Βλαβιανός, Η ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας σε 100 χαϊκού, Πατάκη 2011

 

Η ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας σε 100 χαϊκούΤο χαϊκού είναι, δίχως αμφιβολία, το γνωστότερο από τα ποιητικά είδη της Άπω Ανατολής, με μακρά και πολύπλευρη παράδοση από τότε που εισήχθη και ενσωματώθηκε στη δυτική ποίηση. Πολλά είναι τα δείγματα γραφής και στην ελληνική γραμματεία, με χαρακτηριστικότερα τα «Δεκαέξι Χάι-Κάι» του Γιώργου Σεφέρη από το Τετράδιο Γυμνασμάτων.

Στο κομψό, μικρού σχήματος, και καλαίσθητο βιβλίο του Χάρη Βλαβιανού, η αυστηρή φόρμα των δεκαεπτά συλλαβών χρησιμοποιείται με πολύ ιδιαίτερο και πρωτότυπο τρόπο. Προσφέρεται δηλαδή ένα πανόραμα της δυτικής φιλοσοφίας μέσα από εκατό εκπροσώπους της, δείκτες και σταθμούς της, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Η επιλογή, όπως διευκρινίζει και ο ίδιος ο ποιητής, δεν έχει τον κανονιστικό και συστηματικό χαρακτήρα μιας «ορθόδοξης» καταγραφής· με το αυτεπάγγελτο δικαίωμά του στον σαρκασμό, την ποιητική ειρωνεία και την καλώς εννοούμενη, ανθρώπινη και αναγνωστική, μεροληψία, ο Βλαβιανός, περιδιαβάζει και υπομνηματίζει, σχολιάζει και συνομιλεί, με «ασεβές» μειδίαμα στα χείλη, αξιοποιώντας στο έπακρο τους περιορισμούς που του επιβάλλει η φόρμα.

 Έτσι, τα χαϊκού –διατυπωμένα άλλοτε σαν να απευθύνονται στους φιλοσόφους, άλλοτε σαν να εκφωνούνται από αυτούς και άλλοτε σαν τριτοπρόσωπες σημειώσεις στο περιθώριο της ιστορίας της φιλοσοφίας– συνοψίζουν αρχές και θέσεις, τις υπονομεύουν με πνεύμα, γίνονται αφορμή και «παράθυρο» στη σκέψη ή μοιάζουν, κάποτε, να εμπεριέχουν αρχές ποιητικής και τρόπου ζωής, ακόμη και αν αποσυνδεθούν από την αρχική πηγή της έμπνευσης και της αναφοράς τους.

Από αυτό το ανοιχτό και πολύμορφο πεδίο, διαβάζουμε ενδεικτικά το προς τον Ηράκλειτο (3.): «Δεν ήσουν εσύ/ που πάλι στο ποτάμι/ βούτηξε. Άλλος», απάντηση στο πασίγνωστο δς ς τν ατν ποταμν οκ ν μβαίης. Αλλού, φανταζόμαστε τον René Descartes (36.) να αναρωτιέται: «Κοιμάμαι; Μήπως/ ονειρεύομαι ότι/ τώρα σκέφτομαι;» ή τον Albert Camus (85.) να προτρέπει τον Άνθρωπο-Σίσυφο: «Θ’ αυτοκτονήσεις;/ Όχι; Τότε ν’ ανέβει/ σπρώξε την πέτρα.»

Έχοντας ήδη καταθέσει, στις αρχές της περασμένης χρονιάς, τα Σονέτα της Συμφοράς, ο Βλαβιανός αποκαλύπτει με τα χαϊκού μια ακόμη παράμετρο της ποιητικής του σκευής και ευαισθησίας. Σ’ ένα παιχνίδι κατά βάθος πολύ σοβαρό, αφήνει ως παρακαταθήκη του (62. Henri Bergson): «Στην ποιότητα/ της συγκίνησης. Σ’ αυτήν/ επικεντρώσου» και καταλήγει, με απερίφραστη απλότητα, (78. Maurice Merleau-Ponty): «Μέσα στον κόσμο/ και μόνο σ’ αυτόν να πω/ ποιος είμαι μπορώ».

[δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Διαβάζω, τεύχος 531, σελ. 88]

Κάλλια Παπαδάκη, λεβάντα στο δεκέμβρη, Πόλις 2011

λεβάντα στο δεκέμβρηΓεννημένη το 1978, με πρώτη της εμφάνιση στα γράμματα τη σπονδυλωτή συλλογή διηγημάτων Ο ήχος του ακάλυπτου (Πόλις, 2009) που άφησε πολύ καλές εντυπώσεις και απέσπασε το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου του περιοδικού «Διαβάζω», η Κάλλια Παπαδάκη καταθέτει εδώ μια ποιητική συλλογή και μοιάζει σαν να ξεφυλλίζει ένα φωτογραφικό άλμπουμ αισθήσεων και αναμνήσεων.

Το μοβ χρώμα του εξωφύλλου, ταιριαστό με τον τίτλο της συλλογής, και με επίκεντρο τον πίνακα Χειμώνας 1 του εξπρεσιονιστή Philip Guston,  μας καλωσορίζει σε μια έκδοση καλαίσθητη και άρτια επιμελημένη. Η Παπαδάκη έχει επιλέξει συνειδητά να είναι όλο το κείμενό της γραμμένο με πεζά στοιχεία –θυμίζοντάς μας έτσι τον e.e. cummings– και με στοιχειώδη μόνο στίξη: σχεδόν ούτε μια τελεία, παύσεις που υπονοούνται, ανάσες που διεκδικούνται, κάτι το συνεχές και αδιάλειπτο, καθώς εκπορεύεται από την παρατήρηση και καταλήγει στην αβίαστη αποτύπωσή της.

Με γλωσσική έκφραση που άλλοτε αντλεί από λογιότερους τύπους –ίσως και καβαφικές υπομνήσεις– και άλλοτε από την ανόθευτη καθομιλουμένη, κυρίως όμως με την απερίφραστη και ανεπιτήδευτη απλότητα της συνείδησης που κοιτάζει γύρω της, αναλογίζεται και παίρνει τον λόγο, η Παπαδάκη συνθέτει σύντομες αφηγήσεις που περικλείονται στην ποιητική μορφή, αποτελώντας αφορμή για στοχασμούς με γλυκόπικρη γεύση.

Πάνω απ’ όλα, ακούμε μια φωνή αυτόνομη και τολμηρή, σε πρώτο επίπεδο, κατασταλαγμένη απέναντι στην πραγματικότητα, με μια φιλοσοφική, θα λέγαμε, θεώρηση αντλημένη από τον βαθύτερο ρεαλισμό: «το τρίξιμο/ είναι μια πόρτα μισάνοιχτη». Αυτό που υπονοείται, που κάνει φανερή την παρουσία του ως υπόστρωμα, είναι μια επείγουσα, συνειρμική και ασθμαίνουσα έκφραση, στις διαδρομές του νου, στον εφιάλτη, στον εσωτερικό μονόλογο· η φωνή που επιστρέφει στον εαυτό της και τον ραπίζει.

Η ποίηση της Παπαδάκη είναι πρωτίστως ερωτική. Διάχυτη είναι μια υψηλή θερμοκρασία σε όλες τις διαστάσεις και τις εκδοχές του έρωτα: η αναπνοή της ανάμνησης, η αίσθηση της οικειότητας των σωμάτων, η σεξουαλικότητα με τους τρόπους και τους δισταγμούς της, η εικονοπλαστική δύναμη της επιθυμίας: «μήνες τώρα σου έκανα έρωτα/ με τα χέρια που δεν έχουν αφή/ και τα χείλια που δεν κρατούν γεύση/ σ’ επινόησα και σχεδόν σ’ ερωτεύτηκα». Εδώ και η ήρεμη τρυφερότητα («και το σ’ αγαπώ μου είναι κι αυτό/ λιτή τρισύλλαβη προσευχή»), αλλά και ο αποχωρισμός, με ό,τι τον περιβάλλει. Με την πορεία του ανθρώπου μέσα στη ζωή και τις σχέσεις, καθώς αλλάζει και σμιλεύεται με τον χρόνο που περνάει, παρακολουθούμε τις συγκρούσεις και τις μετατοπίσεις του, μια ποίηση που αναθυμάται για να κοιτάξει προς τα εμπρός.

Ό,τι και να αναδεικνύεται ως θέμα της, η φύση, η πόλη των παιδικών της χρόνων, ένα νυχτερινό στιγμιότυπο, το αστικό τοπίο –«η ανέραστη πόλη»– στις λεπτομέρειές του, εντέλει αυτό για το οποίο γίνεται λόγος είναι η αντίληψη του κόσμου, η θέση του ανθρώπου μέσα του, η ελάχιστη ανάγκη, η ύπαρξη που βρίσκει τον παλμό της στο ουσιώδες, στη διαδρομή μιας μέρας και μιας νύχτας, από το ένα χάραμα στο άλλο («από πριν και χωρίς τέλος»). Ακόμη και η οικονομική κρίση του καιρού μας γίνεται μια υπαρξιακή μεταφορά και εκδηλώνεται εντός της ύπαρξης, την ώρα που «μικροί κι εμείς οι πολλοί κι ανήσυχοι» ψάχνουμε όλοι τον βηματισμό μας. Κι εδώ το βλέμμα, συνειδητά λοξό, αποφαίνεται πως «επανάσταση είναι να πατάς/ πάνω στο πράσινο γρασίδι/ που κάποιοι φύτεψαν/ σε πείσμα των καιρών/ πάνω στην έρημο».

[δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ποιητική, τεύχος 9, σελ. 320-322]

Μάρκος Μέσκος, Ποιήματα Μαύρο Δάσος Ι & ΙΙ, Γαβριηλίδης 2011

Μαύρο Δάσος ΙΓεννημένος στην Έδεσσα το 1935, διακεκριμένος ποιητής της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς, ο Μάρκος Μέσκος συγκεντρώνει εδώ, σε δύο τόμους, το σύνολο του ποιητικού του έργου, καλύπτοντας περίπου μισό αιώνα αδιάλειπτης λογοτεχνικής διαδρομής.

Δύο σύντομα κείμενα –πεζόμορφα ποιήματα, θα λέγαμε– περικλείουν το σώμα του συγκεντρωμένου έργου, σχολιάζουν ανακεφαλαιωτικά  την ποιητική διαδικασία και λειτουργούν ως κλειδί για τη θέση του ποιητή απέναντι στη δημιουργία του.

Είναι η ποίηση, λοιπόν, κάτι που απορρέει εξίσου από την πραγματικότητα και από την υπέρβασή της («Όραση καθημερινή και όνειρα της νύχτας»), ισορροπώντας στο δίπολο που συνιστούν η «αβίωτη φαντασία και [ο] βιωμένος χώρος», η ένταξη στον κόσμο και η προσωπική ευαισθησία, σε όλες της τις αποχρώσεις.

Η σύλληψη προκύπτει «από την συγκεκριμένη αφορμή. Ένα ανθρώπινο, πάντα, γεγονός» και υπηρετεί, μέσα από τη βάσανο της επεξεργασίας, την «ανάγκη της συνομιλίας». Εντέλει, ποίηση γίνεται αυτός ο αβίαστος διάλογος, όσο και το ασυνείδητο ξεπέρασμά του: «Στην άκρη του γκρεμού η έκφραση που ξεκολλάει και είναι ζώσα».

Αυτές οι αρχές προσδιορίζουν την ποίηση του Μέσκου, την εντάσσουν στην εποχή της και στις παραμέτρους της έκφρασής της, η οποία ανοίγει σ’ ένα ευρύ πεδίο που αγγίζει πολλούς χώρους. Κυρίαρχη είναι η ιστορική διάσταση, αλλά και η συνομιλία με τη λογοτεχνική παράδοση.

Ξεκινώντας από το φυσικό τοπίο και την ύπαιθρο και παρακολουθώντας την καθημερινότητα που μεταβάλλεται, ο Μέσκος μοιάζει να είναι ένας γνήσιος ναΐφ της νεοελληνικής ποίησης, ένας δημιουργός της μικρής κλίμακας που διατυπώνει ένα ανθρωπιστικό κάλεσμα, μια απερίφραστη υπαρξιακή κραυγή. Το βίωμα βρίσκει πολλούς τρόπους να εκφραστεί και η μορφή ποικίλλει, άλλοτε έμμετρη, άλλοτε ελεύθερη, ωστόσο πάντοτε πιστή στην ευαισθησία και στον σκληρό πυρήνα της ποιητικής του.

 Όταν, εντέλει, η ποιητική πράξη θα έχει επιτελεστεί, απομένει μια περιδιάβαση στην έρημη χώρα, μια αίσθηση απελπισίας «σαν κάτι να πεθαίνει», διατυπωμένη με την τελετουργική επανάληψη της επωδού «το ποίημα τελείωσε». Είναι η βαθιά θλίψη, η αγωνία του δημιουργού που αποχωρίζεται το έργο του, είναι όμως και η ζωτική επιμονή του, καθώς δεν μπορεί να βιώσει την ποίηση παρά μόνο ως μια διαδικασία συνυφασμένη με την ίδια την ύπαρξή του· και αυτή, μαζί με το σημαντικό του έργο, είναι η παρακαταθήκη του.

[δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Διαβάζω, τεύχος 527, σελ. 62]

Μαρία Δ. Σφήκα, Εισαγωγή στις πονηρίες της χαράς, Οιωνός, 2011

Εισαγωγή στις πονηρίες της χαράςΗ Μαρία Δ. Σφήκα (γ. 1969), καθηγήτρια στη Μέση Εκπαίδευση, καταθέτει εδώ τη δεύτερη ποιητική συλλογή της – πέντε χρόνια νωρίτερα, είχε προηγηθεί Ο υποκειμενικός κήπος. Δεκαέξι ποιήματα ή μάλλον σύντομες ποιητικές συνθέσεις με θέμα, όπως προκύπτει και από τον τίτλο του βιβλίου, τη δίκοπη υπόσταση της χαράς μέσα στη ζωή και τις ποικίλες ενσαρκώσεις της. Το ομότιτλο ποίημα, ως προοίμιο, τοποθετεί την ποιητική διαδικασία και καθορίζει τις εκδοχές της σε συνάφεια με τον ζωντανό οργανισμό της φύσης και το περιβάλλον της παιδικής ηλικίας. Πλαίσιο της γραφής καθίσταται άλλοτε η καθημερινότητα, οικογενειακή και επαγγελματική, και άλλοτε μια αφήγηση που πηγάζει από τον υπαρξιακό στοχασμό, φέροντας τους απόηχους, θα λέγαμε, βιβλικής παραβολής, με γλώσσα ζωντανή, ενσωματωμένο διακείμενο, εναλλαγές προσωπείων και την παρουσία της έκλαμψης, ώσπου να επιστρέψει εντέλει «το κελάιδημα στ’ αυγό του».

[δημοσιεύτηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό (.poema..)]

Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, Η ανορεξία της ύπαρξης,

Καστανιώτη, 2011

Η ανορεξία της ύπαρξηςΓεννημένη το 1939 και με τη λογοτεχνική της διαδρομή να καλύπτει ήδη σχεδόν μισό αιώνα, η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ καταθέτει εδώ τον πικρό καρπό της ζωής, βιώνοντάς την μέσα από την ποιητική της σύλληψη συνυφασμένη με την αδυσώπητη φθορά της ύπαρξης.

Με την απροσποίητη ειλικρίνεια να αποτελεί το καθοριστικό προτέρημα της γραφής της, η Αγγελάκη-Ρουκ συνθέτει ποιήματα σταθερής θερμοκρασίας, τοποθετημένα στην υπαρξιακή έρημο της τρίτης ηλικίας. Η απλότητα της έκφρασης εμπεδωμένη: τόλμη λεκτική, απερίφραστη διατύπωση, ποιητικότητα που προκύπτει αβίαστα, ως στοιχειώδης άρθρωση του ένδον.

Ακολουθώντας τις μεταπτώσεις και τις αναταράξεις μιας δίκοπης εσωτερικής ζωής, παρατηρεί τον εαυτό της  και τον ανατέμνει. Η ύπαρξη, φαινομενικά μόνο κατασταλαγμένη, βρίσκεται στη διαρκή ένταση της μετάβασης, στην εκκρεμότητα ενός κόσμου που αλλάζει, καθώς αλλάζει ο τρόπος αντίληψής του. Εδώ κυριαρχούν η απόγνωση και ο φόβος· ο ποιητικός λόγος διατυπώνεται ως διαμαρτυρία.

 Ο γύρω κόσμος αντιστέκεται στις αισθήσεις και μοιάζει να συνωμοτεί. Η σαρκική επιθυμία έχει αντιστραφεί, χάνοντας την ηδύτητά της.  Στο χρονικό μιας εποχής δίχως σώμα και δίχως μέλλον, η μνήμη αντιπαραβάλλεται με το σήμερα και η ποιήτρια αναζητά τον νέο βηματισμό της: πενθεί, διαλογίζεται, αντικρίζει με αμφιθυμία το τέλος, υποκλίνεται στη «θεά Συνήθεια», παρατηρεί το αυτονόητο, χωρίς να χάνει ποτέ την έκπληξή της.

Η απογραφή όμως της απώλειας κρύβει μέσα της την επιμονή, την άρνηση του θανάτου, την ευγνωμοσύνη ακόμη και για το λίγο της ύπαρξης. Ως επικράτεια των ισχυρών συμβόλων και των φορτισμένων αντικειμένων, ο κόσμος οργανώνεται σε αντιθετικά σχήματα: το σώμα γίνεται μια «καινούρια θεωρία του ανύπαρχτου» και η ποιήτρια, που «μιμείται το απόλυτο/ για ν’ αντέξει τη ζωή», διεκδικεί την ηδονή ως τελευταία επιθυμία και συμπεραίνει –καθώς η αφήγηση επιστρέφει στον εαυτό της– ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο πολύτιμο «απ’ την ανάσα της στιγμής».

Έτσι λοιπόν, ακόμη και στην εποχή όπου «τα ποιήματα δεν μπορούν πια/ να ’ναι ωραία/ αφού η αλήθεια έχει ασχημύνει», η ποίηση δεν παύει να λειτουργεί ως «λογοδοσία της ψυχής», έναυσμα, μ’ όλο το τίμημά της, για τη συμφιλίωση με την πραγματικότητα, διέξοδος από «τον κλειστό ορίζοντα του μέλλοντος»· και η Αγγελάκη-Ρουκ, κομίζοντας την πείρα και τις πληγές της,  θα συνεχίσει, μέχρι το τέλος, να την υπηρετεί.

[δημοσιεύτηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό (.poema..)]

Δήμητρα Χριστοδούλου, Πώς αυτοκτονούν οι Ασσύριοι, Πατάκης 2010

 

Πώς αυτοκτονούν οι ΑσσύριοιΠώς αυτοκτονούν οι Ασσύριοι, ένα ερώτημα χωρίς ερωτηματικό, μας εισάγει απρόοπτα στη δέκατη συλλογή της Δήμητρας Χριστοδούλου (γ. 1953), τρία χρόνια έπειτα από τον Λιμό που τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης.

Το βιβλίο αποτελείται από δύο ενότητες: α) εξήντα έξι ολιγόστιχα ποιήματα με τον τίτλο «Πώς σώθηκε ο Νάρκισσος» και β) «Η υπερηφάνεια των κληροδοτών», που απαρτίζεται από σύντομες αφηγήσεις, «πεζόμορφα ποιήματα», όπως τα χαρακτηρίζει η ίδια.

Συλλαμβάνοντας «την ύπαρξη μας/ ως μια εκδοχή ηρωισμού», παρατάσσεται απέναντι στο σύμπαν και διαλέγεται ψύχραιμα μαζί του. Μέσα στο κλειστοφοβικό περιβάλλον που πλάθει, ένα απέραντο εσωτερικό πεδίο ανοίγεται και καταγράφεται με ποιητική τόλμη και διαύγεια.

Από τη νύχτα, έναστρη ή θεοσκότεινη, στο μεταφυσικά απογειωμένο οικιακό περιβάλλον και στους δείκτες του εσωτερικού χρόνου, η ποίηση της Χριστοδούλου, φιλοσοφική στην ουσία της, καταβυθίζεται στον πυρήνα της ύπαρξης. Δεν παύει όμως να ενυπάρχει στον προβληματισμό της και μια ιστορική, υπόγεια πολιτική, διάσταση.

Ο θάνατος, η ασθένεια και η μνήμη γίνονται τα θέματά της∙ σμίλη με την οποία χαράσσουν βαθιές τις γραμμές τους επάνω στο κειμενικό σώμα η σκέψη, το βλέμμα και ο λόγος. Η εναργής παρατήρηση της ποιητικής έκφρασης εμπλουτίζεται καταλυτικά από τον διαβρωτικό σαρκασμό και το ευχάριστο ξάφνιασμα.

Με κατακτημένη πλέον την ακρίβεια, την ωριμότητα και τη δωρικής αυστηρότητας αισθητική, καλλιεργεί ένα ύφος ψυχρό και νηφάλιο, μια γλώσσα που είναι συγχρόνως αποστασιοποιημένη αλλά και απόλυτα συμμέτοχη. Ζωντανό το ιδίωμά της, συνδυάζει με αποτελεσματικό τρόπο στοιχεία από την λόγια και την καθομιλουμένη.

Αυτενεργός και αυτεξούσιος ποιητικός οργανισμός, μας αφήνει τελικά την αίσθηση ότι καθένα από τα ολιγόστιχα ποιήματα θα μπορούσε και να αποτελεί θραύσμα, σπάραγμα μιας εκτενέστερης αφήγησης. Ο διακειμενικός διάλογος ενσωματώνεται ως συστατικό στοιχείο της γραφής, επεκτείνεται πέρα και από την ποίηση, στην επικράτεια ενός μινιμαλιστικού μοντερνισμού που συναντά τον μαγικό ρεαλισμό.

Εδώ, σε αυτή την «πραγματικότητα», η έκλαμψη μοιάζει κεκτημένο και όχι ζητούμενο, η ταπεινότητα είναι αλήθεια και όχι προσωπείο∙ ατίθαση και ακατάβλητη, επίμονα –και επίπονα– χαμογελαστή εν μέσω απελπισίας, η Χριστοδούλου φτάνει στην τελική της κατάφαση, μιλώντας για το δράμα της ύπαρξης: να είναι τραγωδία το δράμα αυτό ή μήπως κωμωδία;

[δημοσιεύτηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό (.poema..)]

Ο Αργύρης Χιόνης, γεννημένος το 1943, μετράει ήδη σαράντα τέσσερα χρόνια από την πρώτη του ποιητική συλλογή, Απόπειρες φωτός. Ποιητική φωνή χαρακτηριστική, με κύριο γνώρισμά της τον λυρικό στοχασμό, δοκιμάστηκε τα τελευταία χρόνια, με ιδιαίτερη επιτυχία, και στον πεζό λόγο. Κυκλοφόρησε πρόσφατα, από τις Εκδόσεις «Γαβριηλίδης», η δωδέκατη ποιητική συλλογή του με τον τίτλο Ό,τι περιγράφω με περιγράφει. Με αυτή την αφορμή, συναντηθήκαμε και συνομιλήσαμε μαζί του, σε μια από τις σύντομες επισκέψεις του στην Αθήνα – ζει μόνιμα, εδώ και χρόνια, στο ορεινό χωριό Θροφαρί της Κορινθίας. Άνθρωπος ζεστός, έμφυτα ευγενής, σμιλεμένος από τον τόπο και τον καιρό, ένας αναχωρητής πάντοτε συντονισμένος με τον κόσμο.

«Ό,τι περιγράφω με περιγράφει». Πείτε μας δυο λόγια για τον τίτλο του πρόσφατου βιβλίου σας.

Στα ποιητικά βιβλία μου έδινα, πάντα, τίτλους που εμπνέονταν είτε από το πιο σημαδιακό, κατά την άποψή μου, ποίημα είτε από την πιο χαρακτηριστική ενότητα ποιημάτων της εκάστοτε συλλογής. Αυτή τη φορά, ωστόσο, αποφάσισα να διαλέξω έναν τίτλο που να καλύπτει όχι μόνο το παρόν βιβλίο, αλλά και όλο το προηγούμενο, καθώς και όλο το επόμενο, ελπίζω, έργο μου. Στα 67 μου χρόνια, έχω πλέον συνειδητοποιήσει πως, από τα πρώτα ποιήματά μου μέχρι σήμερα, δεν έχω κάνει τίποτε άλλο από το να αυτοβιογραφούμαι. Ό,τι, λοιπόν, αφηγούμαι με αφηγείται και ό,τι οριοθετώ με οριοθετεί. Αυτές είναι δύο από τις έννοιες του ρήματος «περιγράφω».

 

Το βιβλίο συνοδεύεται από CD με απαγγελία, καθώς και μελοποίηση ποιημάτων. Η ποίηση: ανάμεσα στον λόγο και την εκφορά του, στην όραση και την ακοή;

Πάντα πίστευα ότι η ποίηση (εκτός από αυτή που αποκαλούμε «ποίηση γραφείου», δηλαδή κατασκευή) πρέπει να διαβάζεται φωναχτά. Τους αγαπημένους μου ποιητές έτσι τους διαβάζω, μόνος μου, στο σπίτι,  έτσι διαβάζω και τα ποιήματά μου την ώρα που τα γράφω, στίχο τον στίχο, για να ελέγχω τη μουσική τους. Ήταν, λοιπόν, ευχής έργο που ο φίλος μου ο Σάμης [Γαβριηλίδης] δέχτηκε να συνοδεύσουμε αυτό το βιβλίο με απαγγελίες του μεγαλύτερου μέρους του. Ευχής έργο ήταν επίσης να αναλάβουν τη μελοποίηση δύο ποιημάτων οι αγαπημένοι φίλοι μου Νίκος Ζούδιαρης και Φοίβος Βλάχος, και να τραγουδηθεί, το πρώτο, από τον Χρήστο Θηβαίο με τη θαμπή ασημοκαπνισμένη φωνή του.

 

«Πέρασε τη ζωή του,/ γράφοντας ποιήματα/ με τη γομολάστιχα». Στη δωδέκατη, πλέον, συλλογή σας, με το διαυγές απόσταγμα του αναστοχασμού. Πώς βλέπετε εκ των υστέρων την πορεία της γενιάς σας; Πώς βιώνετε πλέον την ποιητική εμπειρία;

Η γομολάστιχα ευθύνεται όσο και το μολύβι για ό,τι έχω γράψει μέχρι στιγμής. Πάσχιζα και πασχίζω ακόμη να είμαι όσο μπορώ πιο λιτός, πιο περιεκτικός∙ επομένως, το μολύβι έγραφε και η γομολάστιχα έσβηνε, επί 55 χρόνια. Όσο για την πορεία της γενιάς μου, δεν ξέρω τι να σας πω, γιατί δεν πιστεύω στις ποιητικές γενιές ή γιατί πιστεύω ότι οι γενιές είναι μια επινόηση επιτηδείων, όπως αυτές που γίνονται για την προώθηση ενός νέου απορρυπαντικού ή μιας πιο σύγχρονης ηλεκτρικής συσκευής. Η ποίηση είναι μία, διαρκής και αδιαίρετη, και όποιος την υπηρετεί σωστά δεν χρειάζεται την κάλυψη των «γενεών».

 

Στο ενεργητικό σας έχετε και σημαντικές μεταφράσεις. Τι σημαίνει για σας η μεταφραστική διαδικασία, ιδίως σε ό,τι άφορα την ποίηση;

Δεν ξέρω αν είναι σημαντικές οι μεταφράσεις μου. Το μόνο που ξέρω είναι ότι, όταν δεν τις έκανα για βιοπορισμό (έχει συμβεί και αυτό), επέλεγα ποιητές που τους θεωρούσα συγγενείς μου, κάτι σαν αδελφούς μου, και, ως εκ τούτου, προσπαθούσα πάντα να μην τους προδώσω. Η μεταφραστική διαδικασία, πάντως, είναι μια μοναδική εμπειρία. Είναι ένα είδος ερωτικής σχέσης με το πρωτότυπο τόσο βαθιάς και ουσιαστικής, που δεν θα σου περνούσε ποτέ απ’ το μυαλό να δώσεις, στο αντικείμενο του έρωτά σου, υποσχέσεις που δεν θα μπορούσες να κρατήσεις.

 

Μιλούμε συχνά για έναν «αντιποιητικό κόσμο». Πώς βλέπετε την ποίηση σήμερα; Αισιοδοξείτε για το μέλλον της; Τι ρόλο θα θέλατε να παίζει στην εποχή μας;

Δεν υπάρχει «αντιποιητικός κόσμος», επειδή, απλούστατα, δεν υπάρχει ούτε «ποιητικός κόσμος». Η ποίηση είναι μια πολύ μοναχική ενασχόληση. Ένας άνθρωπος, κλεισμένος ανάμεσα σε τέσσερις τοίχους, γράφει στίχους, επιδιώκοντας, μέσω της τέχνης, παραμυθία για το παράλογο της ύπαρξης και για τον τρόμο του θανάτου. Κάποιοι άλλοι, που έχουν την ίδια ανάγκη για παραμυθία, αλλά δεν διαθέτουν το χάρισμα της έκφρασης, προσφεύγουν στους στίχους αυτούς και, στην ιδανική περίπτωση, ταυτίζονται με τον ποιητή και γίνονται, έτσι, συνδημιουργοί. Δεν είναι πολλοί αυτοί, ποτέ δεν ήσαν, αλλά είναι εκλεκτοί, γι’ αυτό και αισιοδοξώ για το μέλλον της ποίησης.

Ο ρόλος που θα ’θελα να παίζει η ποίηση, είναι ο ρόλος που πάντα έπαιζε∙ αυτός του θεματοφύλακα της γλώσσας. Και είμαι σίγουρος ότι θα συνεχίσει να τον παίζει, αν πάψουμε να τη στραμπουλίζουμε, στο όνομα κάποιων θνησιγενών –ισμών.

 

Βρυξέλλες – Θροφαρί Κορινθίας: μια πορεία από τις μεγαλουπόλεις της Δύσης προς έναν συνειδητό, όχι όμως απόκοσμο, αναχωρητισμό. Τι αναζητήσατε, τι βρήκατε, τι ψάχνετε ακόμα;

Για την ακρίβεια, Αθήνα, Παρίσι, Άμστερνταμ, Βρυξέλλες, Θροφαρί. Στο μεσοστράτι επάνω της ζωής μου, δηλαδή στα 49 μου χρόνια, αποφάσισα να εγκαταλείψω το σκοτεινό ρουμάνι των μεγαλουπόλεων και να εγκατασταθώ σ’ αυτό το μικρό, φωτεινό χωριό που ο Άγγελος Σικελιανός και ο Αστέρης Κοβατζής έχουν αποκαλέσει «μπαλκονάκι της Κορινθίας». Αυτό δεν σημαίνει ότι είμαι αναχωρητής. Απλώς, παρακολουθώ, εξ αποστάσεως, τα τεκταινόμενα στις μεγαλουπόλεις και μετέχω, εκ του σύνεγγυς, στα εδώ τεκταινόμενα, δηλαδή στην καλλιέργεια της γης, στη συγκομιδή των καρπών, στην εκλογή παρέδρου και δημάρχου, στη διαδοχή των εποχών και στη, δυστυχώς, αμετάκλητη, αλλά, ευτυχώς, ειρηνική ροή του χρόνου.

Αυτό που ψάχνω ακόμη, αλλά σίγουρα δεν θα το βρω, είναι ο τέλειος στίχος.

Αυτή η αναζήτηση δεν είναι και η μόνη ουσία της ποίησης; Σας ευχαριστώ πολύ.

[δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Διαβάζω, τεύχος 513, σελ. 32-34]

Αργύρης Χιόνης, Ό,τι περιγράφω με περιγράφει,

Γαβριηλίδης, 2010

 

Δωδέκατη συλλογή για τον Αργύρη Χιόνη (γ. 1943), έξι χρόνια έπειτα από την προηγούμενη ποιητική του κατάθεση (Στο υπόγειο, Νεφέλη, 2004).

Εντατική και πολύπλευρη η ενδιάμεση λογοτεχνική του δραστηριότητα: μεταξύ άλλων, ο Χιόνης εξέδωσε συγκεντρωμένο το ποιητικό του έργο από το 1966 έως το 2000 (Η φωνή της σιωπής, Νεφέλη, 2006), μετέφρασε ξένη ποίηση (Nicanor Parra, Ποιήματα επείγουσας ανάγκης, Γαβριηλίδης, 2008), δημοσίευσε παλαιότερά του θεατρικά μονόπρακτα (Το μήνυμα και άλλες δύο φάρσες, Κίχλη, 2009), ενώ καλλιέργησε με ιδιαίτερη επιτυχία, αποτυπωμένη και σε βραβεύσεις, και τη φόρμα του σύντομου πεζογραφήματος.

            Η «νεανική» αυτή δημιουργική ορμή, φανέρωση μιας φωνής ιδιαίτερης και χαρακτηριστικής, ενταγμένη βέβαια στον τρόπο της ωριμότητας, δεν τον εγκαταλείπει ούτε στο νέο του βιβλίο. Ο τίτλος, που μπορεί να διαβαστεί ως αισθητική αρχή και διακήρυξη ποιητικής, καθορίζει το επίπεδο του στοχασμού και τη διαλεκτική σχέση του ποιητή με τα θέματά του. Κατά κάποιον τρόπο, το Ό,τι περιγράφω με περιγράφει αναφέρεται σε ολόκληρο το έργο του Χιόνη, οριοθετώντας το αντικείμενο της αφήγησής του από βιβλίο σε βιβλίο: μια οιονεί αυτοβιογραφία εν εξελίξει, πολυπρόσωπη και ποικιλόμορφη.

 Την έκδοση συνοδεύει CD, όπου ο ποιητής απαγγέλλει μεγάλο μέρος του βιβλίου, ενώ έχουν μελοποιηθεί και δύο ποιήματα, «Ο τζουτζές» από τον Νίκο Ζούδιαρη, σε ερμηνεία του Χρήστου Θηβαίου, και «Ο στρατηλάτης» σε σύνθεση και ερμηνεία του Φοίβου Βλάχου. Υπογραμμίζεται έτσι η σχέση του λόγου με την εκφορά του, η πρόσληψη της ποίησης και με την όραση και με την ακοή.

Στα πέντε μέρη που αποτελούν το βιβλίο, ο Χιόνης ενσωματώνει μορφικά στοιχεία τόσο από τον έμμετρο στίχο, όσο και από τον πεζό λόγο. Η ποιητική εμπειρία βιώνεται εδώ ως εξίσου λογοτεχνική και φιλοσοφική∙ ο στοχασμός γίνεται άσκηση ποιητικής και η ποίηση μια φιλοσοφία της ματαιότητας.

Η πρώτη ενότητα, τα «Προσωπεία», περιγράφει, θα λέγαμε, και επικαλείται διαφορετικές εκδοχές του ίδιου του ποιητή. Πλάθονται φυσιογνωμίες που προσδιορίζουν και την πολιτική διάσταση του κειμένου, με τη μορφή της παραβολής ή με την καβαφική ειρωνεία.

Στις «Εκδοχές του τέλους», που είναι γραμμένες σε πεζό λόγο βαθιάς συμπύκνωσης, αναδεικνύεται –ανάμεσα στη σιωπή και τη μουσική– η αντιπαράταξη στον θάνατο με νηφαλιότητα και τσεχοφικό μειδίαμα, ενώ οι «Προσευχές» συνιστούν μια θεολογία του συναισθήματος, εμποτισμένη με τους τόνους γήινης και ανεπιτήδευτης τρυφερότητας.

Τα «Ιδεογράμματα Β΄», άσκηση ύφους από το χαϊκού στο τάνκα, καταγράφουν, με λόγο λιτό και ελλειπτικό, λυρικό και παιγνιώδη, οδηγίες χρήσεως του βίου και της τέχνης. Τέλος, στην πέμπτη ενότητα, με τον τίτλο «Παίγνια και σάτιρες», ο Χιόνης επικοινωνεί διακειμενικά με την παράδοση του σατιρικού λόγου, αυτοσαρκάζεται και αναστρέφει τολμηρά τους μύθους αυτού του κόσμου.

Ο ποιητής κάνει τον απολογισμό του και στοχάζεται, με διαυγές βλέμμα και πνεύμα. Ο στοχασμός αυτός υπερβαίνει το ποιητικό αντικείμενο, δίχως όμως να το στερεί από τους χυμούς του. Με λυρισμό προσωπικό και ανένταχτο, συνθέτει τα «εις εαυτόν» του, εκείνος που «πέρασε τη ζωή του,/ γράφοντας ποιήματα/ με τη γομολάστιχα».

[δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ποιητική, τεύχος 8, σελ. 289-290]

Έλενα Χουζούρη, Οι τρυφεροί άντρες και τα άλλα ποιήματα, Κέδρος, 2011

 Παυλίνα Παμπούδη, Το σπίτι στους 40 δρόμους, Ροές, 2011

 Ευριπίδης Γαραντούδης, Ονειρεύτηκα τη Genova, Μελάνι, 2011

 

Αν κάτι ενώνει, παρ’ όλες τις διαφορές τους, τα τρία ποιητικά βιβλία που θα συνεξετάσουμε εδώ, είναι ότι δεν αποτελούν «συλλογές» με τη στενή έννοια του όρου· δεν πρόκειται δηλαδή για μια ευκαιριακή συνάθροιση ποιητικής ύλης, αλλά για κείμενα που φανερώνουν ένα ευρύτερο σχέδιο, μια αρχιτεκτονική, θα λέγαμε, που απαιτεί συνεπακόλουθα και την αντίστοιχη αναγνωστική προσέγγιση.

Στην περίπτωση της Έλενας Χουζούρη, πρόκειται για τη συγκεντρωτική έκδοση του έως τώρα ποιητικού της έργου. Προτού στραφεί με επιτυχία στο μυθιστόρημα, δημοσίευσε –από το 1981 έως το 1999– έξι ποιητικές συλλογές. Διαβάζοντάς τις διαδοχικά, σε στενή αλληλουχία, παρατηρούμε να τις διατρέχουν έντονες γραμμές, διακριτές, στον ποιητικό τρόπο και τη θεματική της. Παρακολουθούμε την εξέλιξη της ποιητικής της φωνής· εξαρχής εκδηλώνεται η περιγραφική ενάργεια με την οποία αποδίδονται οι μικρές ποιητικές αφηγήσεις, με τη μνήμη εγκιβωτισμένη και την προσωπική ιστορία ως υπόστρωμα.

Κεντρικό θέμα γίνεται ο έρωτας, με τα πολλά του πρόσωπα, από τις πιο τρυφερές εκδοχές του μέχρι την άγρια, σαρκική του υπόσταση και τους διαχρονικούς του μύθους. Η αφηγηματικότητα της Ιστορίας εμποτίζεται με την ηδύτητα του μεστωμένου λόγου και τα σπαράγματα της ενόρασης, όπως προκύπτουν μέσα από την περιπλάνηση στο αστικό τοπίο, συμπλέουν με το βαθύτερο υπαρξιακό καταστάλαγμα. Υπαγορευμένη, με βάση τη συγγραφέα, από μια «αίσθηση ποιητικής αυτοσυντήρησης», η έκδοση αυτή μάς επιτρέπει να ξαναδούμε και να επανεκτιμήσουμε ένα ποιητικό έργο στην αυτάρκεια της ολότητάς του.

Για την Παυλίνα Παμπούδη, που καταθέτει εδώ το δέκατο έκτο ποιητικό της βιβλίο, ο τρόπος παίρνει τη μορφή της εκτεταμένης και σπονδυλωτής ποιητικής αφήγησης. Συνεχίζοντας στο ύφος των πρόσφατων συλλογών της, μοιάζει εδώ να αυτοβιογραφείται. Η νοσταλγική –μεταφυσική σχεδόν– παρατήρηση διατυπώνεται με λακωνική ελλειπτικότητα, στον ορίζοντα του στοιχειώδους. Ο στίχος είναι σύντομος, ενίοτε και μονολεκτικός, με καλή αίσθηση του ρυθμού και αβίαστη ποιητικότητα.

Την πρωτοκαθεδρία έχει η μνήμη· ο ποιητικός λόγος στρέφεται προς τα πίσω και προς τα μέσα, απευθύνεται στο παρελθόν και ανήκει στην επικράτειά του. Αυτό που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι η μέθοδος της Παμπούδη: σαν να «κυκλώνει σημεία/ σε παλίμψηστο χάρτη», το ποιητικό εγώ περιηγείται στην οικιακή γεωγραφία, επισκέπτεται δωμάτια, συνομιλεί μαζί τους και με ό,τι περιέχουν. Οι κάποτε κατοικημένοι χώροι ζωντανεύουν και η αφήγηση, σαν παραμύθι, μας αποκαλύπτει τους αρμούς και τα θεμέλιά της.

Τέλος, στη δεύτερη ποιητική του κατάθεση, ο Ευριπίδης Γαραντούδης, πανεπιστημιακός δάσκαλος νέας ελληνικής φιλολογίας στο Ε.Κ.Π.Α., «σκηνοθετεί» τον θίασο μιας πολυφωνικής σύνθεσης. Το βιβλίο αποτελείται από εξήντα δύο ποιήματα σε πέντε ενότητες: «Δέκαθλο», «Ο γύρος του θριάμβου», «Μ (Έπταθλο)», «Ψάμμυθος» και «Ιντερμέδια».

Οι συνεχείς εναλλαγές σε ύφος και θεματολογία, καθώς και ο ενσωματωμένος –ζωτικός και ζωντανός– διακειμενικός διάλογος, λειτουργούν ως περιπλάνηση στον κόσμο, εσωτερικό και εξωτερικό. Η πλούσια μορφική ποικιλία, σε «είδος μειχτό, αλλά νόμιμο», αγγίζει εποχές και περιοχές της ζωής και της ποίησης· η έμμετρη φόρμα συνυπάρχει αρμονικά με τον ελεύθερο στίχο και τον συμπληρώνει.

Με ψυχραιμία στην έκφραση, η οποία όμως εμπεριέχει και προϋποθέτει το ακέραια βιωμένο συναίσθημα σε όλες του τις αποχρώσεις, ο έντεχνος ποιητικός αναστοχασμός του Γαραντούδη, σαν ενσαρκωμένο κειμενικό σώμα, διαπραγματεύεται, μεταξύ άλλων, τον έρωτα και την ανάμνησή του, τον αποχωρισμό και την αποτύπωση της συντελεσμένης ομορφιάς.

[δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Διαβάζω, τεύχος 524, σελ. 84-85]